Automatyka budynkowa jako element realizacji wymagań EPBD

Efektywność energetyczna budynku coraz mniej zależy wyłącznie od jego konstrukcji, izolacji czy zastosowanego źródła ciepła. Równie istotne staje się to, jak budynek jest użytkowany i w jaki sposób pracują jego instalacje.

Nowa dyrektywa EPBD – Dyrektywa (UE) 2024/1275 w sprawie charakterystyki energetycznej budynków – wzmacnia właśnie ten kierunek. Budynki mają nie tylko zużywać mniej energii, ale także coraz lepiej ją mierzyć, analizować i wykorzystywać.

Oznacza to rosnącą rolę systemów automatyki i sterowania budynkiem – BACS (Building Automation and Control Systems).

Dyrektywa weszła w życie 28 maja 2024 r. Jej długoterminowym celem jest doprowadzenie europejskich zasobów budowlanych do standardu bezemisyjnego do 2050 r.

Kalendarz zmian w skrócie

Terminy wskazane w dyrektywie będą stosowane w zakresie wynikającym z przepisów krajowych.

Ważna uwaga na wstępie: gdzie jesteśmy z polskimi przepisami

Termin zasadniczej transpozycji dyrektywy upłynął 29 maja 2026 r., jednak proces wdrażania nowych wymagań EPBD do polskiego porządku prawnego nie jest jeszcze w pełni zakończony. Ostateczny sposób stosowania części wymagań będzie zależał od przepisów krajowych oraz przepisów wykonawczych.

Dla inwestora, projektanta i zarządcy oznacza to przede wszystkim, że:

• obecnie w Polsce funkcjonują już określone wymagania dotyczące automatyki budynków niemieszkalnych, w tym obowiązek odnoszący się do obiektów, w których moc odpowiednich systemów przekracza 290 kW,
• nowa EPBD przewiduje dalsze rozszerzenie zakresu tych wymagań – m.in. na budynki niemieszkalne, w których znamionowa moc użyteczna odpowiednich systemów przekracza 70 kW, z terminem wskazanym w dyrektywie na 31 grudnia 2029 r.,
• szczegółowy sposób wdrożenia nowych wymagań, w tym kryteriów wykonalności technicznej i opłacalności ekonomicznej, będzie wynikał z prawa krajowego.

Kierunek zmian jest jednak wyraźny, a terminy 2027 i 2029 są na tyle bliskie, że decyzje projektowe podejmowane dziś warto podejmować już z ich uwzględnieniem. Modernizacja instalacji zaprojektowana bez możliwości późniejszej integracji i rozbudowy automatyki może w kolejnych latach wymagać dodatkowej ingerencji.

EPBD zmienia sposób myślenia o efektywności energetycznej

Przez wiele lat poprawa efektywności energetycznej budynków była kojarzona przede wszystkim z termomodernizacją: wymianą okien, ociepleniem przegród, modernizacją źródła ciepła czy instalacją odnawialnych źródeł energii.

Te działania nadal pozostają bardzo ważne. Nowe podejście idzie jednak dalej.

Budynek wyposażony nawet w bardzo efektywne urządzenia może zużywać więcej energii niż powinien, jeżeli:

• ogrzewanie i chłodzenie pracują jednocześnie,
• temperatura nie jest dostosowywana do obecności użytkowników,
• wentylacja pracuje z pełną wydajnością niezależnie od zapotrzebowania,
• oświetlenie działa mimo wystarczającej ilości światła dziennego,
• urządzenia pozostają aktywne poza godzinami użytkowania budynku,
• produkcja energii z fotowoltaiki nie jest skoordynowana z jej zużyciem,
• poszczególne instalacje działają niezależnie i nie wymieniają między sobą informacji.

Dlatego jednym z kierunków wskazanych przez EPBD jest aktywne zarządzanie technicznymi systemami budynku.

Czym jest BACS?

BACS, czyli Building Automation and Control System, można określić jako system automatyki i sterowania budynkiem, który integruje informacje pochodzące z jego instalacji i umożliwia wykorzystanie ich do bardziej efektywnego zarządzania.

Zgodnie z art. 13 ust. 10 EPBD system automatyki w objętych regulacją budynkach niemieszkalnych powinien umożliwiać m.in.:

• ciągłe monitorowanie zużycia energii,
• rejestrowanie i analizowanie danych,
• możliwość dostosowywania zużycia energii,
• porównywanie efektywności energetycznej budynku,
• wykrywanie utraty sprawności technicznych systemów budynku,
• informowanie zarządcy o możliwościach poprawy efektywności,
• komunikację z podłączonymi systemami technicznymi i urządzeniami,
• interoperacyjność systemów wykorzystujących różne technologie oraz urządzenia różnych producentów,
• od 29 maja 2026 r. – monitorowanie jakości środowiska wewnętrznego.

To istotna zmiana w podejściu do automatyki. Jej rolą nie jest już wyłącznie zapewnienie wygodnego sterowania instalacjami.

Automatyka staje się jednym z narzędzi zarządzania energią w budynku.

Warto zwrócić uwagę, że powyższa lista wykracza poza samo sterowanie. Wymagania dotyczące porównywania efektywności, wykrywania utraty sprawności systemów i informowania zarządcy o możliwościach poprawy oznaczają konieczność zbudowania warstwy analitycznej i raportowej. Sama integracja instalacji jest warunkiem koniecznym, ale nie wystarczającym – dane trzeba jeszcze archiwizować, przetwarzać i prezentować w formie, która pozwala podjąć decyzję.

Automatyka budynkowa – dla jakich obiektów?

Obowiązujące w Polsce przepisy już wymagają, w określonych przypadkach i przy spełnieniu kryteriów technicznych oraz ekonomicznych, wyposażenia budynków niemieszkalnych w system automatyki i sterowania. Podstawą jest tu nowelizacja z 7 października 2022 r. – ustawa o zmianie ustawy o charakterystyce energetycznej budynków oraz ustawy – Prawo budowlane.

Dotyczy to budynków niemieszkalnych, w których sumaryczna nominalna moc cieplna systemu ogrzewania lub systemu ogrzewania i wentylacji albo nominalna sumaryczna moc chłodnicza systemu klimatyzacji lub systemu klimatyzacji i wentylacji przekracza 290 kW. Polski obowiązek został określony z terminem do 31 grudnia 2024 r.

Warto podkreślić, że próg odnosi się do mocy tych konkretnych systemów, a nie do mocy przyłączeniowej budynku ani do sumy mocy wszystkich jego instalacji technicznych. To jedno z potencjalnych źródeł błędnej kwalifikacji obiektu.

Nowa EPBD idzie znacznie dalej.

Zgodnie z art. 13 ust. 9 dyrektywy analogiczne wymagania mają objąć – tam, gdzie jest to technicznie i ekonomicznie wykonalne – również budynki niemieszkalne, w których znamionowa moc użyteczna odpowiednich systemów przekracza 70 kW. Termin wskazany w dyrektywie to 31 grudnia 2029 r.

Oznacza to, że zakres obiektów, dla których zaawansowane zarządzanie instalacjami będzie miało znaczenie regulacyjne, będzie znacznie większy niż dotychczas.

Może dotyczyć m.in. budynków biurowych, szkół, hoteli, obiektów handlowych, usługowych, administracyjnych czy obiektów przemysłowych.

Budynki mieszkalne również objęte nowymi wymaganiami

Wymagania dotyczące BACS w rozumieniu art. 13 ust. 9 odnoszą się do budynków niemieszkalnych, ale byłoby błędem uznać, że budownictwa mieszkaniowego temat nie dotyczy.

Zgodnie z art. 13 ust. 11 EPBD nowe budynki mieszkalne oraz budynki mieszkalne poddawane ważniejszej renowacji powinny – tam, gdzie jest to technicznie i ekonomicznie wykonalne – zostać wyposażone w:

• funkcję ciągłego monitorowania elektronicznego, mierzącą sprawność systemów i informującą właściciela lub zarządcę o jej istotnym spadku oraz o potrzebie serwisu,
• skuteczne funkcje sterowania zapewniające optymalne wytwarzanie, dystrybucję, magazynowanie i wykorzystanie energii,
• zdolność reagowania na sygnały zewnętrzne i dostosowywania zużycia energii.

Ten ostatni punkt jest szczególnie istotny. Oznacza on, że budynek mieszkalny ma być zdolny do reakcji na sygnały z zewnątrz – na przykład na sygnał cenowy lub sygnał z systemu elektroenergetycznego – i odpowiednio zmienić profil swojego zużycia.

To podobny kierunek funkcjonalny do tego, który w budynkach niemieszkalnych realizują systemy BACS – zastosowany jednak do budownictwa mieszkaniowego.

Terminem odniesienia jest tu 29 maja 2026 r., czyli data zasadniczej transpozycji dyrektywy.

Nie tylko pomiar. Liczy się możliwość reakcji

Samo zamontowanie liczników energii nie tworzy jeszcze efektywnego systemu zarządzania energią.

Można dokładnie wiedzieć, że budynek zużywa za dużo energii – i nadal nic z tym nie robić.

Największa wartość automatyki pojawia się wtedy, kiedy kolejne etapy są ze sobą połączone:

pomiar → analiza → decyzja → sterowanie → ponowny pomiar efektu

Przykładowo system może wykryć brak użytkowników w danej strefie i odpowiednio ograniczyć ogrzewanie, chłodzenie, wentylację i oświetlenie.

Może uwzględnić temperaturę zewnętrzną, nasłonecznienie lub jakość powietrza.

Może również wykorzystać informację o produkcji energii z instalacji fotowoltaicznej i dopasować do niej pracę wybranych odbiorników.

Dzięki temu budynek nie działa według jednego sztywnego scenariusza, ale reaguje na rzeczywiste warunki.

Jakość środowiska wewnętrznego staje się częścią tej samej układanki

EPBD wyraźnie łączy efektywność energetyczną z jakością środowiska wewnętrznego. Wśród funkcji BACS pojawia się monitorowanie jakości środowiska wewnętrznego, a dla określonych kategorii budynków dyrektywa przewiduje również stosowanie urządzeń służących do monitorowania i regulacji jakości powietrza wewnętrznego.

W praktyce może to oznaczać wykorzystanie m.in. pomiarów stężenia CO2, wilgotności względnej czy temperatury oraz uwzględnianie tych danych w sterowaniu wentylacją i innymi instalacjami wpływającymi na warunki wewnętrzne.

To ważne również z innego powodu. Optymalizacja energetyczna prowadzona bez kontroli warunków panujących wewnątrz budynku może prowadzić do pogorszenia komfortu użytkowników. Monitoring parametrów środowiska wewnętrznego pozwala połączyć ograniczanie zużycia energii z utrzymaniem właściwych warunków użytkowania pomieszczeń.

Oświetlenie również jest elementem efektywności energetycznej

EPBD obejmuje także automatyczne sterowanie oświetleniem w budynkach niemieszkalnych.

Zgodnie z art. 13 ust. 12 dla budynków, w których znamionowa moc użyteczna odpowiednich systemów przekracza 290 kW, dyrektywa wskazuje termin 31 grudnia 2027 r., a dla obiektów, w których znamionowa moc użyteczna odpowiednich systemów przekracza 70 kW – 31 grudnia 2029 r.

Automatyczne sterowanie oświetleniem powinno być odpowiednio podzielone na strefy i umożliwiać wykrywanie obecności.

W praktyce oznacza to jeszcze większe znaczenie systemów pozwalających połączyć:

• sterowanie oświetleniem,
• czujniki obecności,
• czujniki natężenia światła,
• harmonogramy,
• scenariusze,
• informacje z pozostałych instalacji budynku.

W przypadku oświetlenia cyfrowego, np. DALI, możliwe jest znacznie bardziej precyzyjne zarządzanie poszczególnymi oprawami, grupami i strefami niż w przypadku tradycyjnego sterowania.

Interoperacyjność – jeden z najważniejszych elementów EPBD

Szczególnie istotny jest jeszcze jeden zapis dyrektywy.

BACS powinien umożliwiać komunikację z technicznymi systemami budynku oraz być interoperacyjny z systemami wykorzystującymi różne technologie, urządzenia i rozwiązania różnych producentów.

W praktyce współczesny budynek rzadko wykorzystuje jeden standard.

Ogrzewanie może pochodzić od jednego producenta, klimatyzacja od drugiego, oświetlenie działać w DALI, instalacja elektryczna wykorzystywać KNX, a liczniki energii, instalacja fotowoltaiczna czy inne urządzenia komunikować się jeszcze innymi protokołami.

Jeżeli każdy z tych systemów działa niezależnie, możliwości globalnej optymalizacji są ograniczone.

Dlatego integracja przestaje być wyłącznie funkcją poprawiającą komfort użytkownika. Staje się podstawą świadomego zarządzania energią całego obiektu.

Jak zmierzyć wpływ automatyki? Norma EN ISO 52120-1

Wpływ automatyki na zużycie energii nie jest wielkością czysto jakościową. Opisuje go norma EN ISO 52120-1, zastępująca wcześniejszą EN 15232, która porządkuje funkcje automatyki i przypisuje budynkom klasy efektywności BACS – od klasy D, oznaczającej systemy nieefektywne energetycznie, po klasę A, odpowiadającą wysokoefektywnej automatyce z zaawansowanym zarządzaniem.

Norma pozwala powiązać zakres wdrożonych funkcji sterowania z wpływem na zapotrzebowanie budynku na energię. Dzięki temu automatyka przestaje być dodatkiem, którego efekt trudno wykazać, a staje się elementem możliwym do uwzględnienia w obliczeniach i w analizie opłacalności inwestycji.

To również praktyczne narzędzie w rozmowie z inwestorem. Zamiast ogólnego stwierdzenia, że automatyka obniża zużycie energii, można wskazać, jaką klasę BACS osiąga budynek dziś, jaką osiągnie po modernizacji i jakich funkcji do tego brakuje.

Wskaźnik gotowości budynku do obsługi inteligentnych sieci (SRI)

EPBD utrzymuje i rozwija też mechanizm SRI – wskaźnika gotowości budynków do obsługi inteligentnych sieci.

SRI ma opisywać zdolność budynku do dostosowywania swojego działania do potrzeb użytkownika, do optymalizacji własnej efektywności energetycznej oraz do reagowania na sygnały z sieci elektroenergetycznej.

Innymi słowy – ocenia wiele cech, które może zapewnić dobrze zaprojektowana automatyka. Dla obiektów, w których „inteligencja” budynku ma być argumentem wobec najemców, inwestorów czy instytucji finansujących, jest to naturalny sposób jej udokumentowania.

Jak wygląda to w systemie DOMIQ?

DOMIQ może pełnić rolę wspólnej warstwy integrującej instalacje techniczne budynku i umożliwiać tworzenie logiki wykorzystującej informacje pochodzące z różnych systemów.

W jednym środowisku można połączyć m.in. sterowanie:

• ogrzewaniem,
• klimatyzacją i wentylacją,
• oświetleniem,
• roletami i osłonami przeciwsłonecznymi,
• instalacjami wykorzystującymi różne standardy automatyki,
• pomiarami energii,
• źródłami energii i innymi instalacjami technicznymi budynku.

Kluczowa jest przy tym liczba standardów, które można sprowadzić do wspólnej logiki. System DOMIQ łączy komunikacyjnie m.in.:

• LCN,
• KNX,
• BACnet,
• Modbus,
• TCP/IP,
• RS-232 i RS-485,
• MQTT,
• IFTTT,
• DMX,
• DALI,
• rozwiązania internetowe oraz API.

Możliwość integracji urządzeń i instalacji wykorzystujących różne technologie wspiera realizację jednego z istotnych założeń EPBD dotyczących interoperacyjności systemów automatyki z technicznymi systemami budynku oraz rozwiązaniami różnych producentów.

Dzięki temu informacja pochodząca z jednego systemu może zostać wykorzystana przez kolejne elementy instalacji, niezależnie od technologii, w której zostały wykonane.

Czujnik obecności nie musi sterować wyłącznie światłem. Ta sama informacja może zostać wykorzystana do ograniczenia temperatury, zmniejszenia intensywności wentylacji lub uruchomienia odpowiedniego scenariusza pracy pomieszczenia.

Analogicznie dane o temperaturze zewnętrznej, nasłonecznieniu, harmonogramie pracy obiektu czy bieżącym zużyciu energii mogą być wykorzystywane przez wiele elementów instalacji jednocześnie.

Praca lokalna systemu

Istotną cechą architektury DOMIQ jest również możliwość lokalnego działania systemu – bez uzależniania podstawowej logiki automatyki od stałej dostępności połączenia internetowego lub zewnętrznej usługi chmurowej.

Ma to praktyczne znaczenie w systemach odpowiedzialnych za ciągłe sterowanie instalacjami, gromadzenie danych i realizację scenariuszy automatyki. W przypadku utraty połączenia z siecią zewnętrzną podstawowe funkcje systemu mogą nadal działać wewnątrz budynku.

Lokalne przetwarzanie danych może również ograniczać konieczność przekazywania informacji o pracy instalacji poza obiekt i pozostawiać większą kontrolę nad nimi po stronie właściciela lub zarządcy budynku.

Nie jest to samo w sobie wymaganie EPBD, ale może być istotną cechą projektową systemu automatyki wykorzystywanego do realizacji funkcji związanych z monitorowaniem i sterowaniem instalacjami.

Od automatyki komfortu do automatyki energetycznej

Dotychczas systemy inteligentnego budynku często kojarzone były przede wszystkim z komfortem: jednym przyciskiem wyłącz światła, opuść rolety i zmniejsz temperaturę.

Nowe regulacje przesuwają punkt ciężkości. Coraz ważniejsze staje się pytanie: ile energii zużywa budynek, dlaczego ją zużywa i czy jego systemy mogą automatycznie ograniczyć niepotrzebne zużycie?

Automatyka nie zastępuje termomodernizacji, efektywnych źródeł ciepła czy odnawialnych źródeł energii. Pozwala jednak sprawić, aby wszystkie te rozwiązania pracowały jako jeden system, wykorzystując energię wtedy i tam, gdzie rzeczywiście jest potrzebna.

ZEB, MEPS i BACS – elementy tej samej transformacji

EPBD wprowadza kilka mechanizmów prowadzących w tym samym kierunku.

ZEB – Zero-Emission Building stanie się standardem dla nowych budynków. Od 1 stycznia 2028 r. standard bezemisyjny ma dotyczyć nowych budynków będących własnością instytucji publicznych, a od 1 stycznia 2030 r. wszystkich nowych budynków.

MEPS – Minimum Energy Performance Standards mają przyspieszyć poprawę charakterystyki energetycznej istniejących budynków niemieszkalnych. Państwa członkowskie mają wyznaczyć krajowe progi charakterystyki energetycznej odpowiadające poziomowi, powyżej którego znajduje się 16% oraz 26% budynków niemieszkalnych o najgorszej charakterystyce energetycznej. Minimalne standardy mają zapewnić, aby wszystkie objęte nimi budynki znalazły się poniżej progu 16% od 2030 r. oraz poniżej progu 26% od 2033 r.

Dla budynków mieszkalnych przewidziano odrębny mechanizm, oparty na krajowej trajektorii stopniowego obniżania średniego zużycia energii pierwotnej w całym zasobie.

BACS daje natomiast narzędzia pozwalające na bieżąco monitorować, kontrolować i optymalizować sposób, w jaki energia jest wykorzystywana w budynku.

To różne elementy tej samej transformacji: z jednej strony podnoszenie efektywności samego budynku i jego instalacji, z drugiej – coraz bardziej świadome zarządzanie energią podczas jego codziennej eksploatacji.

Czy system automatyki wystarczy, aby budynek spełniał wymagania EPBD?

Nie.

Zgodność budynku z wymaganiami EPBD zależy od wielu elementów: jego charakterystyki energetycznej, instalacji technicznych, źródeł energii, sposobu użytkowania oraz wymagań wynikających z prawa krajowego.

Nie można więc powiedzieć, że zastosowanie pojedynczego systemu automatyki automatycznie zapewnia zgodność z EPBD.

Dobrze zaprojektowany system automatyki może natomiast realizować istotną część funkcji związanych z monitorowaniem, analizą, integracją i optymalizacją wykorzystania energii, których znaczenie w nowych regulacjach wyraźnie rośnie.

Budynek przyszłości nie tylko zużywa mniej. Wie, kiedy zużywać energię

Transformacja energetyczna budynków nie kończy się na wymianie urządzeń na bardziej efektywne. Kolejnym etapem jest wykorzystanie danych i automatyki.

Nowoczesny budynek powinien wiedzieć:

• co się w nim dzieje,
• ile energii zużywa,
• gdzie pojawiają się straty,
• i jak dostosować pracę instalacji do rzeczywistych potrzeb.

EPBD sprawia, że takie podejście stopniowo przechodzi z obszaru technologicznej przewagi do standardu, w kierunku którego zmierza europejskie budownictwo.

A możliwość połączenia różnych instalacji, protokołów i urządzeń w jeden spójnie zarządzany system staje się jednym z kluczowych elementów efektywnego budynku.

Od czego zacząć w konkretnym budynku

Zanim pojawi się pytanie o system, warto odpowiedzieć na cztery prostsze:

1. Jaka jest moc systemów ogrzewania, klimatyzacji oraz ich połączeń z wentylacją? To parametry tych systemów, a nie moc przyłączeniowa całego budynku, są istotne przy ocenie progów 290 kW oraz 70 kW.
2. Co w budynku jest dziś realnie opomiarowane i czy dane są gdziekolwiek archiwizowane? Licznik bez rejestracji danych nie pozwala ani na analizę, ani na wykrycie utraty sprawności systemów.
3. Które instalacje wymieniają dziś między sobą informacje, a które pracują niezależnie? To określa skalę możliwej optymalizacji.
4. Jaką klasę BACS według EN ISO 52120-1 osiąga budynek dziś i jakich funkcji brakuje do klasy wyższej? To przekłada zakres prac na mierzalny efekt.

Odpowiedzi na te pytania zwykle wystarczają, aby ocenić, czy budynek wymaga rozbudowy automatyki, czy przede wszystkim uporządkowania i połączenia tego, co już w nim jest.

Przepisy dotyczące automatyki budynkowej będą się w najbliższych miesiącach doprecyzowywać wraz z wdrażaniem EPBD do prawa krajowego. Jeśli chcesz otrzymywać informacje o zmianach i praktycznych konsekwencjach dla konkretnych typów obiektów, zapisz się do naszego newslettera.

Podstawa prawna i źródła: Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1275 z 24 kwietnia 2024 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (EPBD), w szczególności art. 13 ust. 9–12 oraz art. 15; ustawa z dnia 7 października 2022 r. o zmianie ustawy o charakterystyce energetycznej budynków oraz ustawy – Prawo budowlane; norma EN ISO 52120-1; materiały Komisji Europejskiej oraz Ministerstwa Rozwoju i Technologii dotyczące efektywności energetycznej i systemów automatyki budynkowej.

Stan prawny: sierpień 2026 r. Informacje przedstawione w artykule mają charakter ogólny. Szczegółowe wymagania wobec konkretnego obiektu należy każdorazowo oceniać na podstawie obowiązujących przepisów krajowych oraz parametrów technicznych budynku.